Met realisme patstelling NAVO-Rusland doorbreken

De geschiedenis herhaalt zich nooit exact. Maar er zijn wel degelijk parallellen tussen het huidige ijzige oost-west klimaat en dat van de Koude Oorlog. In de Washingtonse politiek groeit de consensus over het sturen van militaire adviseurs, zware wapens en anti-raketsystemen naar Oekraïne en andere Rusland omringende landen. In de Baltische staten is momenteel de grootste militaire oefening gaande van de afgelopen jaren.

Dat lijkt warempel op de oude containment doctrine. Met alle mogelijke diplomatieke, economische (meer sancties!) en desnoods militaire middelen moet de Russiche Beer in zijn kooi worden gehouden. Oekraïne heeft wel iets van Zuid-Vietnam inclusief een corrupt bewind. En Oost-Oekraïne dan van Noord-Vietnam. Nee, natuurlijk is Oekraïne nog niet formeel gescheiden in een oost en west deel maar die nieuwe werkelijkheid zit er wel aan te komen bij een voortdurende escalatie van het conflict.

De veiligheidssituatie in Oost-Europa neemt ernstige vormen aan want in een accelererend proces nemen spanningen toe en zien we daaraan gerelateerd de contouren van een nieuwe bewapeningswedloop. Het opgebouwde veiligheidsevenwicht van de laatste decennia wordt fundamenteel doorbroken. Net als in de Koude Oorlog praten de kemphanen langs elkaar heen. Verdragen waar vele jaren over onderhandeld is, worden in snel tempo naar de prullenbak verwezen. Zo verwijt Moskou Washington dat de Amerikanen in 2002 de eersten waren die zich terugtrokken uit een belangrijk wapen akkoord, te weten het ABM (‘Anti-Ballistic Missile’) verdrag daterend uit 1972. Antiraket systemen worden opgesteld in diverse Oost-Europese landen waardoor Rusland zich bedreigd voelt. En Washington verwijt Moskou op zijn beurt weer van regelmatig het INF (‘Intermediate-Range Nuclear Forces’) verdrag te overtreden uit 1987. Deze middellange afstand kernwapens zijn een regelrechte bedreiging voor heel Europa.

De reactie op de Russische agressie moet er een zijn van militaire eensgezindheid binnen de NAVO. De vroegere Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Madeleine Albright maakte zich tijdens een toespraak vorige week op het The Hague Institute for Global Justice terecht zorgen over opiniepeilingen waaruit blijkt dat in diverse Europese landen een meerderheid niet pal achter het artikel vijf van het NAVO handvest staat. Dit garandeert dat bij een militaire aanval op één lidstaat iedere NAVO lidstaat militaire hulp biedt.

Vanuit een krachtig NAVO bastion moet echter ook meer begrip getoond worden voor gekrenkte Russische sentimenten. Juist de Amerikanen met hun eigen patriottisme zouden moeten begrijpen dat een sterk Russisch nationalisme een gegeven is. Het westen moet collectief toegeven dat de jaren negentig een tijdperk van ongekende naïviteit was. Het democratisch kapitalisme zou zich na de ineenstorting van het Sovjet-communisme immers als een olievlek verspreiden. Het vaak uit z’n verband getrokken ‘End of History’ boek van Francis Fukuyama lag op Bill Clintons nachtkastje. De hele wereld zou ‘voor eeuwig’ een uitvergroting van Amerika worden.

Maar de snelle, voortschrijdende globalisering geeft ons ook een scherper kijkje in allerlei uithoeken van de wereld. En wat blijkt? Culturele sentimenten gevoed door nationalisme en religie zorgen voor nieuwe scheidslijnen. In Rusland sloten Vadertje Staat en de Russisch Orthodoxe Kerk een hecht, nieuw huwelijk. Poetin wordt algemeen in Rusland beschouwd als een krachtig leider die voor het eerst weer eens ontzag inboezemt in het westen dat met genoegen toezag dat de voormalige Sovjet-Unie in recordtijd een groot deel van zijn grondgebied kwijt raakte. Bij wijze van de ene dag op de andere. En de Navo? Die schoof op richting het oosten. Het aantal lidstaten steeg snel van 12 naar 28 en Oekraïne en Georgië met grote Russische minderheden kregen een gunstige plaats op de NAVO toetredingsagenda. Verwachtingen werden gewekt.

 

Maar conflicthaarden als Afghanistan, Libië en Irak leren ons dat de weg naar een democratie veel langer is dan we aanvankelijk dachten. Stabiliteit is nu veel meer het doel waarnaar wij ook vanuit de NAVO streven. De comeback van realisme!

De neerwaartse spiraal van spanningen kan alleen worden doorbroken door nieuwe diplomatieke initiatieven op basis van echt wederzijds begrip. Oekraïne en Georgië moeten een ongebonden Zwitserland of Finland status krijgen. President Obama heeft de overleggen van 21 werkgroepen van Russen en Amerikanen op allerlei maatschappelijke terreinen opgeschort als straf voor de Russische daden in Oekraïne.

Maar de president zou moeten begrijpen dat ‘geen contacten’ de spanningen alleen maar vergroten. Hij zou inspiratie moeten putten uit de fameuze dertien dagen van de Cubacrisis. De wereld stond aan de rand van de afgrond maar president Kennedy besefte dat hij alleen zijn gelijk kon halen door zich echt te verdiepen in de wensen van zijn tegenstander. Prestige, alweer gevoed door nationalisme, speelde een grote rol. Kennedy gunde zijn tegenstander Chroetsjev het succes van de ontmanteling van NAVO kernwapens in Turkije.

Het westen is in de jaren negentig te gulzig geweest. De werkelijkheid is weer eens weerbarstiger gebleken dan gedacht. Zet de eerste stappen op weg naar een compromis om te voorkomen dat we met z’n allen echt in een levensgevaarlijke situatie belanden. De prominente Amerikaanse buitenlanddeskundige Leslie Gelb van de Council on Foreign Relations spreekt de wens uit van een ‘New Détente’ of een ‘Détente Plus’. Ik spreek liever van een gezonde dosis nieuw realisme.

 

Posted in Laatste nieuws.